Analitičar Nadim Koteich upozorava da dominantni stav u Washingtonu o Iranu počiva na pogrešnoj pretpostavci – da je iranski režim racionalan akter koji, suočen s prijetnjom opstanku, može žrtvovati ideologiju zarad preživljavanja. Povod za ovu kritiku je nedavna izjava specijalnog izaslanika administracije Donalda Trumpa, Stevea Witkoffa, koji je sugerirao da bi Teheran, pod pritiskom sankcija i vojnih poraza, mogao pristati na sveobuhvatni dogovor sa Zapadom.
Koteich smatra da takva procjena polazi iz zapadne, neoliberalne perspektive koja ne uzima u obzir specifičnu prirodu iranskog sistema vlasti. Iako, kako navodi, Witkoffova analiza trenutne iranske pozicije djeluje uvjerljivo – zbog duboke ekonomske krize, vojnog poraza u kratkom ratu s Izraelom, uništenja ključnih dijelova nuklearne infrastrukture i brutalnog gušenja unutrašnjih protesta – autor tvrdi da se zanemaruje ključni faktor: vrhovni vođa Ali Hamnei ne djeluje unutar istih racionalnih okvira kao zapadni lideri.
Prema Koteichu, iranski politički poredak nije klasični autoritarni sistem koji se može reformisati kroz ustupke ili institucionalne promjene. U središtu vlasti nalazi se doktrina Velayat-e Faqih, koju autor opisuje kao metafizički zahtjev za božanskim legitimitetom. U takvom sistemu, objašnjava on, reforma ne predstavlja mehanizam spasa, već egzistencijalnu prijetnju samim temeljima vlasti.
Svaki korak ka većoj političkoj odgovornosti ili transparentnosti izbora, tvrdi Koteich, značio bi proces sekularizacije i time direktno potkopavanje Hamneijeve uloge. „Spuštanje“ vlasti sa svetog na pregovarački nivo, prema autoru, bilo bi ravno ukidanju teološke osnove režima, a unutar takvog ideološkog okvira ne postoji prostor za kompromisne oblike autoriteta.
Koteich dodatno naglašava da čak i iz perspektive realpolitike, šanse za dogovor ostaju minimalne. Revolucionarna garda, navodi on, odavno je prerasla u ekonomski konglomerat koji kontroliše značajan dio iranske ekonomije i funkcioniše kao „država unutar države“. Normalizacija finansijskog sistema, vladavina prava i transparentnost – ključni zahtjevi Zapada – direktno bi ugrozili ekonomski model na kojem se ta struktura zasniva.
Autor opisuje odnos između Hamneija i Revolucionarne garde kao „međusobno uzimanje talaca“: garda režimu daje silu potrebnu za kontrolu društva, dok režim gardi pruža ideološki legitimitet. Taj odnos, zaključuje Koteich, nije moguće razriješiti diplomatskim putem.
Kao historijsku paralelu, autor ne vidi Kinu iz kasnih sedamdesetih, već Sovjetski Savez sredinom osamdesetih. Prema njegovoj analizi, Hamnei je iz sovjetskog iskustva izvukao pouku da reforme poput perestrojke i glasnosti nisu spasile sistem, već ubrzale njegov raspad. Zato, tvrdi Koteich, iranski vođa svjesno bira stagnaciju umjesto reformi koje bi mogle dovesti do gubitka kontrole.
Na kraju, autor ukazuje i na tzv. „diktatorovu dilemu“ – problem informacijskog zatvaranja u autoritarnim sistemima. U takvom okruženju, ističe on, Hamnei prima iskrivljene informacije u kojima se društveno nezadovoljstvo tumači isključivo kao rezultat stranih zavjera. U tom kontekstu, zapadni zahtjevi ne djeluju kao osnova za sporazum, već kao nerazumni i neprihvatljivi ultimatumi.
Koteich zaključuje da je iranski režim strukturalno nesposoban za evoluciju. Umjesto fleksibilnosti, on je izabrao rigidnost, koju pogrešno doživljava kao snagu. Zbog toga, smatra autor, Zapad ne bi trebao polaziti od pretpostavke da je transformacija režima kroz pregovore moguća, već se pripremiti za upravljanje posljedicama onoga što vidi kao dugoročno neizbježan raspad sistema.
(PV)
