Sjedinjene Države i Evropa dugo koriste unilateralne sankcije kao alat imperijalne moći, kako bi disciplinovale, pa čak i uništile vlade zemalja Globalnog juga koje nastoje izbjeći zapadnu dominaciju, slijediti nezavisni kurs i ostvariti smisleni suverenitet.
Tokom 1970-ih, prosječno je bilo oko 15 zemalja pod unilateralnim sankcijama Zapada svake godine. U mnogim slučajevima, sankcije su imale za cilj ugušiti pristup finansijama i međunarodnoj trgovini, destabilizovati industrije i potaknuti krize koje bi dovele do državnog kolapsa.
Na primjer, kada je popularni socijalista Salvador Allende izabran za vlast u Čileu 1970. godine, američka vlada uvela je brutalne sankcije. Na sastanku u Bijeloj kući u septembru 1970. godine, predsjednik Richard Nixon je objasnio cilj: “natjerati ekonomiju [Čilea] da zavrišti”.
Istoričar Peter Kornbluh opisuje te sankcije kao “nevidljivu blokadu” koja je Čile odsjekla od međunarodnih finansija, izazvala društveni nemir i pripremila teren za puč podržan od SAD-a, koji je doveo do brutalne desničarske diktature Augusta Pinocheta.
Od tada, SAD i Evropa su dramatično povećali upotrebu sankcija. Tokom 1990-ih i 2000-ih, prosječno je oko 30 zemalja bilo pod zapadnim unilateralnim sankcijama svake godine. A danas, u 2020-ima, taj broj prelazi 60 — zapanjujuće visok udio zemalja Globalnog juga.
Sankcije često imaju ogroman ljudski trošak. Naučnici su to dokazali u nekoliko poznatih slučajeva, poput američkih sankcija protiv Iraka 1990-ih, koje su dovele do široko rasprostranjene neuhranjenosti, nedostatka čiste vode te nestašica lijekova i električne energije. Novije ekonomsko “ratovanje” protiv Venezuele rezultiralo je ozbiljnom ekonomskom krizom, a jedna studija procjenjuje da su sankcije 2017.–2018. godine uzrokovale 40.000 “viška” smrti samo u jednoj godini.
Do sada su istraživači pokušavali razumjeti ljudski teret sankcija na osnovu pojedinačnih slučajeva. To je zahtjevan posao i može dati samo parcijalnu sliku. No, to se promijenilo novim istraživanjem objavljenim ove godine u časopisu The Lancet Global Health. Ono po prvi put pruža globalni uvid.
Predvodio ga je ekonomista Francisco Rodriguez sa Univerziteta Denver, a studija izračunava ukupan broj “viška smrti” povezanih s međunarodnim sankcijama od 1970. do 2021. godine.
Rezultati su zapanjujući. U centralnoj procjeni, autori utvrđuju da unilateralne sankcije koje su od 1970. godine nametnule SAD i EU dovode do 38 miliona smrti. U nekim godinama, tokom 1990-ih, stradalo je više od milion ljudi. U 2021. godini, najnovijoj za koju postoje podaci, sankcije su uzrokovale više od 800.000 smrtnih slučajeva.
Prema tim rezultatima, sankcije ubijaju nekoliko puta više ljudi godišnje nego što ih strada kao direktne žrtve rata (u prosjeku oko 100.000 godišnje). Više od polovine žrtava su djeca i starci, osobe najranjivije na neuhranjenost. Studija ističe da su od 2012. godine sankcije usmrtile više od milion djece.
Glad i bijeda nisu slučajna posljedica zapadnih sankcija; oni su ključni cilj. To je jasno iz dokumenta State Departmenta iz aprila 1960. godine, koji objašnjava svrhu američkih sankcija prema Kubi. U dokumentu se navodi da Fidel Castro – i revolucija općenito – uživaju široku popularnost u Kubi.
U tom kontekstu stoji poruka da se “svako moguće sredstvo treba odmah koristiti da se ekonomski život Kube oslabi,” tako što će se “uskratiti novac i zalihe Kubi, smanjiti monetarne i realne plate, izazvati glad, očaj i svrgavanje vlade”.
Moć zapadnih sankcija zasniva se na njihovoj kontroli nad svjetskim rezervnim valutama (američkim dolarom i eurom), nad međunarodnim platnim sistemima (kao što je SWIFT), i nad ključnim tehnologijama (npr. satelitima, cloud računarstvom, softverom). Ako zemlje Globalnog juga žele slijediti samostalniji put u multipolarnom svijetu, moraju smanjiti tu zavisnost i time se zaštititi od odmazde.
Nedavno iskustvo Rusije pokazuje da takav pristup može uspjeti.
Vlade mogu postići veću nezavisnost kroz razvoj trgovinskih i zamjenskih linija u Globalnom jugu, van ključnih valuta; korištenje regionalnog planiranja za razvoj potrebnih tehnologija; te uspostavljanje novih platnih sistema izvan zapadne kontrole. Nekoliko zemalja već poduzima takve korake.
Značajno je da sistemi koje je razvila Kina (npr. CIPS za međunarodne plaćanja, BeiDou za satelite, Huawei za telekomunikacije) sada pružaju zemljama Globalnog juga alternativne opcije koje mogu postati put izlaska iz zapadne zavisnosti i zamki sankcija.
Ti koraci su neophodni za zemlje koje teže suverenom razvoju — ali su i moralna imperativa. Ne možemo prihvatiti svijet u kojem polovina miliona ljudi godišnje biva ubijeno radi održavanja zapadne hegemonije. Međunarodni poredak koji se oslanja na takvu vrstu nasilja mora biti demontiran i zamijenjen.
Autori: Jason Hickel, Dylan Sullivan i Omer Tayyab
Izvor: Al Jazeera
